Làm sạch thị trường phân bón, bảo vệ quyền lợi người nông dân: Cần sự phối hợp đồng bộ

Ngày 16/10, tại Hà Nội, Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức Hội thảo “Phân bón giả - Nhận diện, ngăn chặn và xử lý”, với chủ đề “Tăng cường phối hợp Nhà nước - Hiệp hội - Doanh nghiệp trong việc làm sạch thị trường phân bón Việt Nam”.

Hội thảo có sự tham dự của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng chức năng, chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp, nhằm nhận diện thực trạng, những phương thức vi phạm mới cũng như khó khăn trong công tác kiểm tra, xử lý phân bón giả, phân bón kém chất lượng.

Phân bón giả diễn biến phức tạp, thủ đoạn ngày càng tinh vi

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhấn mạnh, phân bón là vật tư thiết yếu đối với sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng cây trồng và hiệu quả kinh tế.

Những năm qua, ngành phân bón Việt Nam đã có bước phát triển đáng ghi nhận. Nhiều doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất, cải tiến chất lượng, phát triển các dòng phân bón chuyên dùng, phân bón hữu cơ, sinh học và thân thiện với môi trường.

Tuy nhiên, tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng vẫn tồn tại với nhiều phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, gây khó khăn cho công tác phát hiện, kiểm tra và xử lý.

Theo TS. Nguyễn Trí Ngọc, những hành vi này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người nông dân, uy tín thương hiệu và môi trường cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đáng lo ngại, việc sử dụng phân bón giả có thể khiến cây trồng sinh trưởng kém, giảm năng suất, chất lượng nông sản, thậm chí gây thiệt hại cả một vụ mùa. Trong khi đó, các doanh nghiệp đầu tư bài bản, tuân thủ pháp luật lại phải đối mặt với tình trạng giả mạo nhãn hiệu, bao bì, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Làm rõ hơn thực trạng này, TS. Nguyễn Xuân Sinh, Trưởng Ban kiểm tra Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết, từ đầu năm 2026 đến nay, tại nhiều địa phương đã liên tiếp phát hiện, điều tra và xử lý các vụ việc liên quan đến sản xuất, kinh doanh phân bón giả, kém chất lượng, giả mạo nhãn hiệu và gian lận xuất xứ.

Điển hình, tháng 2/2026, lực lượng chức năng tại TP. Cần Thơ triệt phá một nhóm sản xuất, buôn bán phân bón giả, thu giữ 4.598 kg phân bón dạng rắn và 1.335 lít phân bón dạng lỏng cùng nguyên liệu, máy móc, thiết bị. Tổng giá trị tang vật ước tính trên 1,8 tỷ đồng.

Tháng 7/2026, tại Bắc Ninh, cơ quan chức năng phát hiện vụ sản xuất, buôn bán phân bón giả, thu giữ 65 tấn phân bón có tổng giá trị trên 1 tỷ đồng.

Đặc biệt, vụ việc tại Đắk Lắk được công bố tháng 10/2026 cho thấy quy mô vi phạm lớn. Theo thông tin điều tra bước đầu được Hiệp hội tổng hợp, trong giai đoạn 2025 - 2026, đường dây đã đưa ra thị trường hơn 24.200 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ, tổng giá trị trên 159 tỷ đồng. Lực lượng chức năng thu giữ gần 627 tấn phân bón giả cùng hơn 957 tấn nguyên liệu, phân bón phục vụ pha trộn, đóng gói.

Theo đại diện Hiệp hội, điều đáng lo ngại không chỉ là số lượng phân bón giả được phát hiện mà còn là khối lượng sản phẩm đã tiêu thụ, số người nông dân bị ảnh hưởng và những thiệt hại thực tế chưa được đánh giá đầy đủ.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Luyện - Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Hoá chất Việt Nam cho rằng: Phân bón giả gây ảnh hưởng nhiều đến uy tín của các đơn vị sản xuất phân bón chân chính trong nước, gây suy kiệt sức khỏe đất trồng trọt dẫn đến cây trồng không đạt năng suất, cây yếu sẽ bị sâu bệnh tấn công nhiều hơn và đồng thời cũng tác động đến sản lượng tiêu thụ của các đơn vị sản xuất chân chính trên thị trường.

Ông Tạ Quang Hậu, kiểm soát viên chính thị trường, Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, các đối tượng vi phạm sử dụng nhiều phương thức nhằm che giấu nguồn gốc, chất lượng sản phẩm.

Trong sản xuất, một số đối tượng cố tình giảm hàm lượng đạm, lân, kali so với tiêu chuẩn công bố, thay thế bằng phụ gia, nguyên liệu giá rẻ có hình thức tương tự. Ngoài ra, còn xuất hiện hành vi sử dụng bao bì của các thương hiệu uy tín hoặc giả mạo xuất xứ nước ngoài để đánh lừa người mua.

Trong lưu thông, phân bón giả được phân phối qua nhiều tầng đại lý, chia nhỏ lô hàng, thay đổi chứng từ, địa điểm sản xuất và kho chứa nhằm tránh sự kiểm tra.

Đặc biệt, các đối tượng còn lợi dụng mạng xã hội, livestream bán hàng hoặc tổ chức các chương trình hội thảo, tặng quà, giới thiệu kỹ thuật để tiếp cận nông dân và tiêu thụ sản phẩm.

Theo ông Tạ Quang Hậu, từ đầu năm đến nay, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ vi phạm liên quan đến phân bón, với tổng số tiền xử phạt hành chính hơn 3,63 tỷ đồng; chuyển cơ quan điều tra 4 vụ.

Tăng cường kiểm soát chất lượng, bảo vệ doanh nghiệp chân chính

Trước thực trạng trên, các ý kiến tại hội thảo cho rằng, phòng, chống phân bón giả cần được triển khai đồng bộ từ khâu sản xuất, lưu thông đến phân phối và sử dụng sản phẩm.

TS. Nguyễn Xuân Sinh nhấn mạnh, phân bón giả, phân bón kém chất lượng không chỉ là những hành vi vi phạm pháp luật riêng lẻ mà còn đặt ra vấn đề về tính minh bạch, kỷ cương và sự phát triển lành mạnh của toàn ngành.

Bởi lẽ, người nông dân khó có thể xác định hàm lượng dinh dưỡng, chỉ tiêu kỹ thuật bằng cảm quan thông thường. Nhiều dấu hiệu vi phạm chỉ bộc lộ sau khi sản phẩm được sử dụng, trong khi việc xác định chất lượng cần hoạt động lấy mẫu, kiểm nghiệm và đánh giá chuyên môn.

Do đó, không thể chuyển toàn bộ trách nhiệm phát hiện hàng giả sang người mua. Công tác quản lý cần chú trọng kiểm soát điều kiện sản xuất, chất lượng sản phẩm, hồ sơ công bố và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi cung ứng.

Cùng với đó, việc bảo vệ doanh nghiệp chân chính cũng cần được đặt ở vị trí quan trọng. Các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật phải đầu tư công nghệ, cơ sở vật chất, kiểm soát chất lượng và phát triển thương hiệu, trong khi hàng giả có thể lợi dụng uy tín của doanh nghiệp khác để thu lợi bất chính.

Về giải pháp, ông Tạ Quang Hậu cho rằng, lực lượng chức năng cần tăng cường thu thập, phân tích thông tin, kiểm tra đột xuất, giám sát hoạt động lưu thông và nâng cao chất lượng công tác lấy mẫu kiểm nghiệm. Đồng thời, cần rà soát, sửa đổi các quy định liên quan đến thẩm quyền, chế tài xử phạt, kiểm tra chất lượng hàng hóa và lấy mẫu thử nghiệm nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho việc xử lý vi phạm.

Đáng chú ý, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về phân bón, vật tư nông nghiệp, phục vụ chia sẻ thông tin, quản lý, giám sát, kiểm tra và cảnh báo vi phạm.

Đối với người nông dân, cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn lựa chọn sản phẩm, đồng thời lưu giữ hóa đơn, chứng từ, bao bì, tem nhãn để có căn cứ phản ánh khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Từ góc độ Hiệp hội, TS. Nguyễn Trí Ngọc khẳng định, công tác phòng, chống phân bón giả không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của riêng một cơ quan, một lực lượng hay một doanh nghiệp mà cần có sự phối hợp đồng bộ, thường xuyên và thực chất.

Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò chủ đạo về cơ chế, chính sách và thực thi pháp luật; lực lượng chức năng kiểm tra, phát hiện, xử lý vi phạm; doanh nghiệp chủ động bảo vệ thương hiệu, cung cấp thông tin; Hiệp hội đóng vai trò cầu nối, tổng hợp phản ánh và kiến nghị chính sách.

Hiệp hội Phân bón Việt Nam cũng xác định sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng và cộng đồng doanh nghiệp, góp phần xây dựng thị trường phân bón minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi người nông dân.

Tại hội thảo, Hiệp hội Phân bón Việt Nam đề nghị tập trung vào 4 nội dung: Nhận diện thực trạng, phương thức vi phạm và những bất cập trong quản lý; làm rõ các vấn đề kỹ thuật về lấy mẫu, kiểm nghiệm, xác định chất lượng phân bón; tiếp nhận phản ánh, kiến nghị của doanh nghiệp về bảo vệ thương hiệu và quyền lợi hợp pháp; đề xuất cơ chế phối hợp Nhà nước - Hiệp hội - Doanh nghiệp, tăng cường kiểm tra, giám sát và hướng dẫn người nông dân lựa chọn, sử dụng phân bón bảo đảm chất lượng.