SAFEGRO thúc đẩy thương mại nông sản dựa trên an toàn thực phẩm

Nâng tầm quản lý an toàn thực phẩm dựa trên rủi ro

Ngày 16/4, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Đại sứ quán Canada tổ chức hội nghị tổng kết Dự án “An toàn thực phẩm vì sự phát triển” (SAFEGRO) - chương trình hỗ trợ kỹ thuật không hoàn lại trị giá 15,3 triệu đô la Canada do Chính phủ Canada tài trợ, triển khai trong giai đoạn 2020 - 2026.

Một trong những dấu ấn rõ nét của dự án là thúc đẩy mô hình chợ an toàn thực phẩm tại các chợ đầu mối, chợ dân sinh ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh như chợ Bình Điền, Minh Khai, Thượng Thanh, Kim Quan, chợ Mía. Với đặc thù là "mắt xích" trung tâm của chuỗi cung ứng nông sản, việc kiểm soát an toàn thực phẩm tại chợ đầu mối được xác định là khâu then chốt.

Không chỉ dừng ở cải thiện hạ tầng vệ sinh, sắp xếp quầy hàng, dự án còn tập trung thay đổi hành vi thông qua truyền thông và đào tạo. Hơn 1.000 người, phần lớn là phụ nữ, đã được tập huấn, góp phần hình thành thói quen tuân thủ an toàn thực phẩm trong hoạt động kinh doanh và tiêu dùng.

Cùng với mô hình chợ, SAFEGRO cũng hỗ trợ xây dựng và cải thiện các mô hình an toàn thực phẩm trong các chuỗi giá trị nông sản. Tại Hợp tác xã Cần Giờ - Tương Lai, dự án giúp nâng cấp quy trình theo tiêu chuẩn HACCP, hướng tới FSSC 22000, cải tiến bao bì và ứng dụng năng lượng mặt trời. Nhờ đó, sản phẩm đã vào các hệ thống bán lẻ hiện đại và doanh thu tăng khoảng 30%...

Đáng chú ý, hệ thống truy xuất nguồn gốc số được thí điểm trên các nhóm sản phẩm rau, thịt lợn, thủy sản, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế (GS1) và liên thông với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia. Việc chuyển từ quản lý thủ công sang số hóa giúp nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro và ra quyết định nhanh trong toàn chuỗi.

10 bài học kinh nghiệm quan trọng

Sau hơn 5 năm triển khai, Dự án SAFEGRO đã đúc kết 10 bài học kinh nghiệm quan trọng, không chỉ phản ánh thực tiễn tại Việt Nam mà còn gợi mở những hướng đi cho hệ thống an toàn thực phẩm trong thời gian tới.

Thứ nhất, về thực thi và quản trị chính sách, dự án cho thấy hiệu quả chỉ đạt được khi có sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương, cùng với cơ chế điều phối rõ ràng và nhất quán.

Thứ hai, thanh tra, kiểm tra theo định hướng dựa trên nguy cơ là hướng tiếp cận tất yếu, giúp phân bổ nguồn lực hợp lý và nâng cao hiệu quả giám sát thay vì kiểm tra dàn trải.

Thứ ba, việc lựa chọn chuỗi giá trị và thiết kế can thiệp cần bám sát thực tiễn thị trường, ưu tiên những ngành hàng có rủi ro cao và khả năng lan tỏa lớn để tạo tác động bền vững.

Thứ tư, hệ thống chứng nhận và thẩm tra an toàn thực phẩm cần đi kèm với hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, đặc biệt cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhằm đảm bảo khả năng tiếp cận và duy trì tiêu chuẩn.

Thứ năm, số hóa truy xuất nguồn gốc là xu hướng tất yếu, góp phần nâng cao minh bạch và niềm tin thị trường, nhưng cần giải quyết các rào cản về chi phí, năng lực vận hành và nhận thức của người tham gia.

Thứ sáu, quản lý an toàn thực phẩm tại chợ đầu mối và chợ truyền thống là mắt xích then chốt, đòi hỏi các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế và hành vi kinh doanh đặc thù.

Thứ bảy, hệ thống quản lý thông tin phòng thí nghiệm (LIMS) đóng vai trò nền tảng trong hiện đại hóa công tác kiểm nghiệm, giúp tăng tính chính xác, minh bạch và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Thứ tám, truyền thông nguy cơ và xây dựng văn hóa an toàn thực phẩm là yếu tố quyết định để thay đổi hành vi của cả người sản xuất và người tiêu dùng, từ đó tạo ra nhu cầu thị trường đối với thực phẩm an toàn.

Thứ chín, cách tiếp cận nhạy cảm giới cần được lồng ghép xuyên suốt, nhằm đảm bảo sự tham gia công bằng và phát huy vai trò của phụ nữ trong toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm.

Thứ mười, xây dựng năng lực và đào tạo là nền tảng cốt lõi, giúp duy trì và phát triển hệ thống an toàn thực phẩm một cách bền vững thông qua nguồn nhân lực chất lượng cao.

Phát biểu khai mạc hội nghị, bà Francesca Bellone - Trưởng ban Hợp tác và Phát triển, Đại sứ quán Canada tại Hà Nội, đồng thời là Đồng trưởng Ban Chỉ đạo Dự án cho biết, tác động của SAFEGRO không chỉ dừng ở cơ quan quản lý mà còn lan tỏa tới chợ, trang trại, doanh nghiệp và cộng đồng, mang lại lợi ích trực tiếp cho hàng trăm tiểu thương và hàng nghìn người tiêu dùng.

Từ góc độ rộng hơn, một hệ thống an toàn thực phẩm vững chắc là nền tảng cho thương mại bền vững và tăng trưởng kinh tế. Canada hiện là đối tác cung cấp thực phẩm an toàn, chất lượng cao lâu dài cho Việt Nam, đồng thời Việt Nam cũng là thị trường xuất khẩu nông sản lớn thứ hai của Canada tại ASEAN. Các hiệp định như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) mở ra nhiều cơ hội mới, trong khi những dự án như SAFEGRO góp phần bảo đảm tăng trưởng dựa trên nền tảng tin cậy và tiêu chuẩn cao.

Nhấn mạnh ý nghĩa của giai đoạn chuyển tiếp, bà Francesca Bellone cho rằng, việc kết thúc dự án không phải là điểm dừng mà là một cột mốc quan trọng. Những bài học kinh nghiệm, cùng hệ thống báo cáo kỹ thuật và khuyến nghị được xây dựng trong khuôn khổ SAFEGRO, sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam chuyển đổi sang cách tiếp cận quản lý an toàn thực phẩm hiện đại, dựa trên đánh giá rủi ro. Canada sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình chuyển đổi sang nền sản xuất nông lương xanh, an toàn và bền vững hơn.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam đánh giá, điểm nổi bật của dự án là tác động toàn diện đến nhiều nhóm đối tượng. Các bộ tài liệu hướng dẫn thực hành an toàn thực phẩm được xây dựng bài bản, dễ áp dụng, đã trở thành công cụ thiết thực giúp các chủ thể nâng cao năng lực thực hành và từng bước hình thành cơ chế tự kiểm soát. SAFEGRO cũng đã góp phần định hình tư duy phát triển chuỗi giá trị nông sản gắn với an toàn thực phẩm, từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ.

Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, an toàn thực phẩm cần gắn chặt với thị trường. Sản phẩm đạt tiêu chuẩn phải đi kèm khả năng tiêu thụ, tham gia vào hệ thống phân phối hiện đại và tạo được giá trị gia tăng cho người sản xuất. Do đó, trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng linh hoạt, đồng thời đẩy mạnh kết nối thị trường, xây dựng thương hiệu và lựa chọn tiêu chuẩn phù hợp với từng phân khúc, tránh dàn trải, kém hiệu quả. "Những kết quả của SAFEGRO không chỉ dừng ở hỗ trợ kỹ thuật mà còn đặt nền móng cho việc xây dựng hệ thống an toàn thực phẩm hiện đại, minh bạch, gắn với thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế", Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam cho biết, đã trao đổi với phía Canada và đề xuất tiếp tục triển khai giai đoạn mới của dự án. Định hướng sắp tới là nâng cấp từ bảo đảm an toàn thực phẩm sang phát triển hệ thống sản xuất an toàn gắn với thị trường và xây dựng thương hiệu.