Khi OCOP không còn là câu chuyện của "lượng"
Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đến nay đã được triển khai đồng bộ tại 100% tỉnh, thành phố trên cả nước. Tính đến năm 2025, cả nước có gần 17.500 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, tăng gấp nhiều lần so với giai đoạn đầu triển khai và vượt xa mục tiêu được Thủ tướng Chính phủ giao. Trong đó, sản phẩm 3 sao chiếm hơn 72%, sản phẩm 4 sao chiếm 27,1% và đã có 126 sản phẩm được công nhận 5 sao, được xem là những “đại diện quốc gia” của OCOP Việt Nam.
Tính đến năm 2025, cả nước có gần 17.500 sản phẩm OCOP. Ảnh minh họa
Nhìn trên “bản đồ OCOP”, có thể thấy sự lan tỏa mạnh mẽ của chương trình cả về quy mô lẫn không gian phát triển. Đồng bằng sông Hồng hiện dẫn đầu cả nước về số lượng sản phẩm OCOP, tiếp đến là Đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Cơ cấu sản phẩm cũng phản ánh khá rõ lợi thế vùng miền, với nhóm thực phẩm chiếm tỷ trọng áp đảo (78,3%), tiếp theo là thủ công mỹ nghệ, đồ uống và các nhóm sản phẩm khác. OCOP đã trở thành “khung phát triển” để các địa phương khai thác tài nguyên bản địa, từ chè, dược liệu miền núi phía Bắc đến cà phê, hồ tiêu Tây Nguyên hay thủy sản, trái cây vùng hạ lưu sông Mekong.
Ở góc độ chủ thể, OCOP đã thu hút hơn 9.300 đơn vị tham gia, trong đó hợp tác xã chiếm tỷ trọng đáng kể. Đáng chú ý, việc nhiều hợp tác xã có sản phẩm OCOP đã góp phần thay đổi vai trò truyền thống của kinh tế tập thể, từ chỗ chủ yếu cung ứng dịch vụ đầu vào sang trực tiếp tham gia sản xuất, tiêu thụ, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường.
Những con số này cho thấy, OCOP không còn là một phong trào mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, khi “độ phủ” đã rộng, một câu hỏi lớn hơn cũng dần hiện rõ, làm thế nào để sản phẩm OCOP không chỉ nhiều về số lượng, mà còn bán được, bán bền vững và có chỗ đứng dài hạn trên thị trường?
Thực tế, trong nhiều năm qua, công tác quảng bá và xúc tiến thương mại cho sản phẩm OCOP đã được triển khai khá sôi động. Từ các diễn đàn, hội chợ cấp vùng, cấp quốc gia như OCOPEX, hội chợ đặc sản vùng miền, đến việc đưa sản phẩm OCOP tham gia các hội chợ quốc tế tại châu Âu và châu Á. Nhiều địa phương đã chủ động xây dựng các trung tâm, điểm giới thiệu và bán sản phẩm OCOP gắn với khu đô thị, điểm du lịch. Đến nay, cả nước có hơn 670 trung tâm, điểm bán OCOP, tăng hơn 4,5 lần so với năm 2020.
Riêng tại Hà Nội, địa phương dẫn đầu cả nước về số lượng sản phẩm OCOP được công nhận, mạng lưới 115 điểm giới thiệu, quảng bá OCOP đã hình thành, phục vụ người dân Thủ đô và du khách. Không ít sản phẩm OCOP đã có mặt ổn định trong hệ thống siêu thị lớn và các sàn thương mại điện tử, từng bước tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.
Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ hơn, có thể nhận thấy hoạt động xúc tiến thương mại OCOP vẫn còn nặng về “bề nổi”. Hội chợ, sự kiện nhiều, nhưng khả năng tạo ra đơn hàng dài hạn, xây dựng chuỗi phân phối bền vững và gắn kết trải nghiệm với tiêu dùng chưa tương xứng với tiềm năng. Không ít điểm bán OCOP vẫn mang dáng dấp của quầy hàng giới thiệu, thiếu câu chuyện sản phẩm, thiếu trải nghiệm và chưa thực sự trở thành điểm đến.
Tại buổi làm việc của Chủ tịch UBND TP. Hà Nội với Sở Công Thương Hà Nội ngày 12/1, bà Đặng Hương Giang, Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội cho hay, trong tổng số 119 điểm giới thiệu sản phẩm OCOP hiện có, khoảng 35 điểm được đánh giá có tiềm năng kết nối với các mô hình du lịch, tuyến tham quan và trải nghiệm gắn với cộng đồng địa phương và du khách. Việc kết nối này không chỉ giúp đa dạng hóa hoạt động tại các điểm bán, mà còn góp phần nâng cao giá trị gia tăng thông qua trải nghiệm tham quan, mua sắm.
Trên cơ sở đó, bà Đặng Hương Giang kiến nghị Sở Công Thương trong năm 2026 tiếp tục quan tâm, chỉ đạo xây dựng và phát triển các trung tâm giới thiệu sản phẩm OCOP theo hướng đổi mới. Các trung tâm này không chỉ dừng lại ở chức năng bán hàng, mà cần được thiết kế trở thành không gian trải nghiệm, nơi giới thiệu giá trị văn hóa, quy trình sản xuất và câu chuyện của sản phẩm.
Không chỉ bán hàng, mà bán thương hiệu
Những tác động tích cực của Chương trình OCOP đối với kinh tế nông thôn là điều không thể phủ nhận. Hơn 60% chủ thể OCOP có doanh thu tăng, giá bán sản phẩm sau khi được công nhận OCOP tăng bình quân trên 12%. OCOP cũng góp phần thúc đẩy sinh kế cho phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế, đồng thời tạo động lực khởi nghiệp ở nông thôn.
Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2026–2030, bối cảnh phát triển đã thay đổi. Yêu cầu về phát triển xanh, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và chuyển đổi số ngày càng rõ nét. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhận định, OCOP cần một cách tiếp cận mới, vừa khắc phục những hạn chế tồn tại, vừa tạo sức sống và giá trị gia tăng cao hơn cho sản phẩm.
Điều đó đồng nghĩa với việc xúc tiến thương mại OCOP không thể tiếp tục theo lối mòn. Trọng tâm cần chuyển sang phát triển sản phẩm theo chiều sâu, gắn chặt với vùng nguyên liệu, văn hóa và tri thức bản địa; nâng cao chất lượng theo hướng xanh, bền vững; đầu tư bài bản cho bao bì, nhãn mác, câu chuyện sản phẩm và thương hiệu. Quan trọng hơn, OCOP cần được đặt trong mối liên kết chặt chẽ với du lịch nông thôn, lễ hội văn hóa và các không gian trải nghiệm mở.
Với Hà Nội, nơi có lượng khách du lịch lớn và hệ thống làng nghề, làng quê đặc sắc, OCOP du lịch đang cho thấy hiệu quả rõ rệt. Những mô hình như Green Park Phù Đổng hay làng quê Hồng Vân không chỉ tiêu thụ sản phẩm, mà còn tạo ra dòng khách ổn định, gia tăng giá trị kinh tế và quảng bá hình ảnh nông thôn mới.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng, OCOP đang đứng trước “ngưỡng cửa” của một giai đoạn phát triển mới. Khi số lượng không còn là thước đo duy nhất, xúc tiến thương mại phải trở thành công cụ chiến lược, giúp OCOP vượt ra khỏi phạm vi địa phương, tiến vào thị trường lớn hơn và bền vững hơn.
Muốn vậy, cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, địa phương và doanh nghiệp, từ hoàn thiện khung chính sách, tiêu chuẩn, đến đổi mới tư duy xúc tiến. OCOP không chỉ là sản phẩm nông thôn, mà cần được định vị là thương hiệu quốc gia, nơi hội tụ giá trị kinh tế, văn hóa và môi trường. Khi đó, xúc tiến thương mại OCOP mới thực sự bước sang “chương mới”, xứng tầm với những gì chương trình đã dày công gây dựng suốt hơn một thập kỷ qua.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia không cần quá nhiều điểm đến, mà chỉ cần xây dựng thành công một vài mô hình tiêu biểu, đủ sức lan tỏa. Với sản phẩm OCOP, việc hình thành các “trung tâm trải nghiệm OCOP” có thể là chìa khóa để nâng tầm xúc tiến thương mại trong giai đoạn mới.
