Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội) trở thành không gian hội tụ những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc. Đáng chú ý, những nghi lễ, điệu múa truyền thống của các nhóm dân tộc Dao đến từ Quảng Ninh và Hà Nội đã mang đến cho du khách cơ hội khám phá một kho tàng văn hóa giàu bản sắc, nơi tín ngưỡng, nghệ thuật diễn xướng và đạo lý cộng đồng được trao truyền từ đời này sang đời khác.
Lễ cấp sắc - dấu mốc trưởng thành và đạo lý làm người
Trong tiếng trống, tiếng chiêng ngân vang giữa không gian làng dân tộc Dao, những người đàn ông khoác bộ lễ phục đỏ rực, điểm xuyết những dải vải thêu nhiều màu sắc, nhịp nhàng thực hiện các động tác múa truyền thống. Từng bước chân, động tác xoay người, nhún gối đều mang dấu ấn của một nghi lễ đã gắn bó lâu đời với đời sống tinh thần của đồng bào Dao Thanh Y ở Quảng Ninh.

Những động tác múa mang đậm dấu ấn tín ngưỡng của người Dao Thanh Y.
Theo quan niệm truyền thống, người đàn ông Dao Thanh Y dù đã trưởng thành về tuổi tác nhưng chưa trải qua Lễ cấp sắc vẫn chưa được công nhận đầy đủ về phương diện tín ngưỡng. Nghi lễ còn được gọi là lễ đặt tên âm, trong tiếng Dao Thanh Y là “Ấy man cháy sấy”. Sau khi được cấp sắc, người thụ lễ có tên âm, được ghi danh vào tộc phả, được tổ tiên và cộng đồng thừa nhận, từ đó có thể đảm nhận những công việc liên quan đến thờ cúng và sinh hoạt tín ngưỡng của gia đình, dòng họ.

Lễ phục rực rỡ sắc màu trong điệu múa truyền thống của người Dao Thanh Y.
Khác với một số nhóm Dao khác, người Dao Thanh Y chỉ thực hiện Lễ cấp sắc một lần trong đời. Nghi lễ thường được tổ chức vào dịp cuối năm hoặc đầu xuân, khi công việc đồng áng đã vơi bớt. Gia đình chuẩn bị lễ vật, lựa chọn ngày phù hợp và mời những thầy cúng am hiểu phong tục đến thực hiện các nghi thức truyền thống.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của Lễ cấp sắc không chỉ nằm ở yếu tố tâm linh mà còn ở những bài học đạo đức được truyền dạy trong suốt quá trình hành lễ. Người thụ lễ được nhắc nhở phải sống ngay thẳng, kính trọng cha mẹ, thầy dạy, biết giữ gìn đạo lý, có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.

Tiếng trống, chiêng giữ nhịp cho những điệu múa trong Lễ cấp sắc.
Những lời căn dặn ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một hình thức giáo dục truyền thống, góp phần gìn giữ các chuẩn mực ứng xử của người Dao.
Bên cạnh phần nghi lễ, nghệ thuật diễn xướng cũng là một giá trị đặc sắc. Trong Lễ cấp sắc, những điệu múa rồng, múa rùa, múa gà cùng âm thanh của trống, chiêng và những lời khấn cổ truyền tạo nên không gian tín ngưỡng trang nghiêm. Các điệu múa không đơn thuần là hoạt động biểu diễn mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người với tổ tiên, thần linh, gửi gắm ước nguyện về cuộc sống bình an, no đủ.

Những người đàn ông Dao Thanh Y góp phần gìn giữ và trao truyền di sản của cha ông.
Ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y tại Quảng Ninh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận quan trọng đối với những giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của cộng đồng.
Lễ Sóng Mun - ước vọng bình an từ những bản làng người Dao
Nếu Lễ cấp sắc đánh dấu sự trưởng thành của mỗi người đàn ông Dao thì Lễ Sóng Mun lại gửi gắm ước vọng chung về một cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi và sự gắn bó của cộng đồng.

Tại buổi tái hiện, không gian hành lễ được bài trí trang nghiêm với các bức tranh thờ cổ truyền, những dải giấy bản cắt hoa văn tinh xảo cùng mâm lễ vật chu đáo gồm: thịt lợn, gà trống thiến, xôi ngũ sắc, bánh dày, rượu gạo, trầu cau và hoa quả tươi.
Tại không gian làng dân tộc Dao, Lễ Sóng Mun - Cầu an được đồng bào Dao Thanh Y đến từ xã Quảng Đức, tỉnh Quảng Ninh tái hiện với những nghi thức truyền thống đặc sắc.
Những mâm lễ gồm thủ lợn, gà luộc, xôi, hoa quả và các lễ vật theo phong tục được chuẩn bị chu đáo. Trong không gian trang nghiêm, người chủ lễ thực hiện những lời khấn cổ truyền, bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, thần linh, cầu mong cho gia đình, bản làng một năm mạnh khỏe, sản xuất thuận lợi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Thầy cúng (thầy Tào) chủ trì nghi lễ cúng tế trang nghiêm trước mâm lễ vật, khẩn cầu thần linh ban cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Theo phong tục của người Dao Thanh Y ở Quảng Đức, Lễ Sóng Mun thường được tổ chức vào ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch tại miếu thổ công của bản. Trưởng bản hoặc người có uy tín đứng ra chủ trì; đại diện các gia đình cùng tập trung dâng lễ và cầu an.
Điều đáng chú ý, nghi lễ mang đậm tính cộng đồng. Những lễ vật được chuẩn bị từ sản vật quen thuộc trong đời sống nông nghiệp, thể hiện tấm lòng của người dân đối với thần linh, tổ tiên và những giá trị tinh thần mà cộng đồng cùng hướng tới.
Trong quan niệm của đồng bào, con người và thiên nhiên có mối quan hệ gắn bó mật thiết. Cuộc sống bình yên, mùa màng bội thu không chỉ đến từ sự chăm chỉ lao động mà còn gắn với lòng biết ơn đất trời, sự tôn trọng những giá trị thiêng liêng được cha ông truyền lại.
Bởi vậy, những lời cầu nguyện trong Lễ Sóng Mun không chỉ hướng đến từng gia đình mà còn gửi gắm mong muốn về sự hòa thuận, đoàn kết, cùng nhau vượt qua khó khăn để xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn.
Sau phần lễ, người dân cùng thụ lộc, tham gia các hoạt động văn hóa và giao lưu cộng đồng. Tiếng nhạc cụ truyền thống, những làn điệu dân ca, điệu múa tiếp nối tạo nên không khí rộn ràng, nơi niềm vui của mỗi gia đình hòa cùng niềm vui chung của bản làng.
Tại Hà Nội, việc tái hiện Lễ Sóng Mun đã mang đến cho công chúng cơ hội tìm hiểu trực tiếp một phần đời sống tín ngưỡng của người Dao Thanh Y. Thay vì chỉ quan sát những hiện vật trong không gian trưng bày, du khách được chứng kiến cách người dân chuẩn bị lễ vật, thực hiện nghi thức và cảm nhận ý nghĩa văn hóa phía sau từng hoạt động.

Trong tiếng trống, tiếng thanh la, chuông đồng vang vọng hòa cùng lời khấn bằng chữ Nôm Dao trầm bổng, thầy cúng thay mặt cộng đồng báo cáo với các vị thần linh và tổ tiên về thành quả lao động; đồng thời khẩn cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng bình an, ấm no.
Đây cũng là giá trị nổi bật của những chương trình giới thiệu di sản do chính cộng đồng thực hành. Các nghệ nhân không chỉ trình diễn mà còn là người kể lại câu chuyện văn hóa của dân tộc mình, giúp những tập quán lâu đời được tiếp cận bằng hình thức gần gũi, sinh động.

Tiết mục múa Chuông thu hút sự chú ý của du khách bởi âm thanh vui tai hòa cùng sắc màu thổ cẩm tinh xảo của đồng bào Dao ở Quảng Ninh.
Việc gìn giữ Lễ Sóng Mun vì thế không chỉ nhằm bảo tồn một nghi lễ tín ngưỡng, mà còn góp phần duy trì những giá trị về đạo lý, tinh thần đoàn kết và tri thức dân gian gắn liền với đời sống sản xuất của đồng bào.
Múa chuông - thanh âm gìn giữ bản sắc người Dao Quần Chẹt
Góp thêm sắc màu cho những ngày hội văn hóa tại “Ngôi nhà chung”, đồng bào Dao Quần Chẹt đến từ xã Ba Vì (Hà Nội), hiện sinh sống và hoạt động thường xuyên tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, đã giới thiệu điệu múa chuông truyền thống.

Theo quan niệm dân gian, tiếng chuông có ý nghĩa kết nối con người với tổ tiên, thần linh, xua đi những điều không may và gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi.
Trong tiếng chuông ngân vang, những người tham gia múa nhịp nhàng di chuyển, đưa tay, xoay người theo tiết tấu. Mỗi chuyển động đều thể hiện sự hòa hợp giữa âm nhạc, vũ đạo và những quan niệm tín ngưỡng được lưu giữ trong đời sống cộng đồng.

Từng động tác múa Chuông nhịp nhàng, uyển chuyển của các nghệ nhân trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu.
Với người Dao Quần Chẹt, múa chuông không chỉ là một hình thức sinh hoạt văn nghệ mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thường xuất hiện trong những nghi lễ quan trọng như Tết nhảy, Lễ cấp sắc và các hoạt động tín ngưỡng truyền thống.
Theo quan niệm dân gian, tiếng chuông có ý nghĩa kết nối con người với tổ tiên, thần linh, xua đi những điều không may và gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi.

Khi được trình diễn tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, điệu múa chuông không chỉ thu hút du khách bởi những động tác nhịp nhàng và âm thanh đặc trưng, mà còn mở ra câu chuyện về một cộng đồng luôn trân trọng cội nguồn, gìn giữ những giá trị được truyền lại từ cha ông.
Trong nghi lễ Tết của người Dao Quần Chẹt, múa chuông là một trong những điệu múa mở đầu nhằm kính mời tổ tiên, thần linh về dự lễ. Người múa thường cầm chuông đồng, vừa rung chuông vừa thực hiện các bước di chuyển theo nhịp điệu. Những động tác có sự phối hợp chặt chẽ, tạo nên không gian vừa trang nghiêm, vừa giàu tính nghệ thuật.
Đặc biệt, ở những nghi lễ truyền thống, múa chuông còn gắn với các hình thức múa khác như múa rùa, múa gậy, múa rìu, tạo nên hệ thống nghệ thuật diễn xướng phong phú của cộng đồng.

Từ bản làng dưới chân núi Ba Vì đến không gian hội tụ văn hóa 54 dân tộc, tiếng chuông của người Dao Quần Chẹt tiếp tục ngân vang, mang theo ước vọng về cuộc sống bình an và niềm tự hào đối với bản sắc dân tộc.
Không chỉ thể hiện niềm tin tín ngưỡng, điệu múa còn phản ánh cách người Dao Quần Chẹt nhìn nhận mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và thế giới tâm linh. Trong đó, sự biết ơn tổ tiên, lòng thành kính với đất trời và khát vọng về cuộc sống bình yên luôn là những giá trị xuyên suốt.
Ở xã Ba Vì, nơi có đông đồng bào Dao Quần Chẹt sinh sống, những nét văn hóa truyền thống như Tết nhảy, Lễ cấp sắc, múa chuông, múa rùa, trang phục thêu thủ công và tri thức dân gian vẫn được cộng đồng gìn giữ. Điều đáng quý là những giá trị ấy không chỉ tồn tại trong ký ức của các bậc cao niên mà còn được truyền dạy cho thế hệ trẻ thông qua sinh hoạt gia đình, dòng họ, lễ hội và các hoạt động văn hóa cộng đồng.

Giữa nhịp sống hiện đại, những lời cầu an vẫn tiếp tục được cất lên như một sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, nhắc nhớ các thế hệ về cội nguồn và những ước vọng bình dị mà bền bỉ của cha ông.
Trong những năm gần đây, việc bảo tồn bản sắc người Dao Quần Chẹt tại Ba Vì còn gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Các hoạt động giới thiệu trang phục, nghệ thuật diễn xướng, ẩm thực và nghề thủ công truyền thống tạo thêm cơ hội để du khách tiếp cận văn hóa bản địa, đồng thời giúp người dân nhận thấy giá trị của chính những di sản đang gìn giữ.
Để di sản tiếp tục sống cùng cộng đồng
Từ Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y, Lễ Sóng Mun cầu bình an đến điệu múa chuông của đồng bào Dao Quần Chẹt, mỗi nghi lễ, mỗi thanh âm đều phản ánh một phần đời sống văn hóa, tín ngưỡng phong phú của cộng đồng người Dao Việt Nam.
Điểm chung đáng quý của những giá trị ấy là sự gắn bó mật thiết với đời sống con người. Phía sau mỗi điệu múa là những tri thức dân gian, sau mỗi lời khấn là đạo lý hướng về tổ tiên, gia đình và cộng đồng; trong từng bộ trang phục là sự khéo léo, tâm huyết của nhiều thế hệ.

Việc đưa những di sản truyền thống đến với công chúng Thủ đô không chỉ góp phần quảng bá bản sắc văn hóa các dân tộc mà còn tạo thêm động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, thực hành và trao truyền những giá trị quý báu.
Bởi di sản không chỉ nằm trong những nghi lễ được tái hiện hay những hiện vật được lưu giữ, mà sống trong chính đôi tay, lời hát, bước chân của những người đang ngày ngày tiếp nối truyền thống. Khi còn những thế hệ tự hào gìn giữ bản sắc, mạch nguồn văn hóa ấy sẽ còn chảy mãi trong đời sống dân tộc.
Đặc biệt, năm 2026 là năm đầu tiên Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) được tổ chức trên phạm vi cả nước, gắn với kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026). Các hoạt động gắn kết với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc hướng tới tôn vinh bản sắc văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong gìn giữ, sáng tạo văn hóa.
Từ những bản làng ở Quảng Ninh đến không gian văn hóa chung của các dân tộc tại Thủ đô, những điệu múa trong Lễ cấp sắc vẫn được các thế hệ người Dao Thanh Y nâng niu, gìn giữ. Bảo tồn những giá trị ấy cũng chính là góp phần giữ gìn sự phong phú, đa dạng và sức sống bền bỉ của nền văn hóa Việt Nam.


