Gạo đặc sản: Nâng cao sinh kế cho đồng bào vùng cao Lũng Cú

Giống lúa quý trên vùng đất cằn

Ở vùng cao Lũng Cú, địa hình chia cắt, thời tiết khắc nghiệt, nguồn nước chưa chủ động khiến sản xuất nông nghiệp gặp nhiều khó khăn. Trong điều kiện ấy, đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây vẫn bền bỉ duy trì các giống lúa bản địa. Với bà con, các giống lúa Khẩu mang, Nếp hái vừa là nguồn lương thực, vừa gắn với tập quán canh tác và văn hóa ẩm thực truyền thống.

Theo báo cáo sản xuất năm 2026 của UBND xã Lũng Cú, lúa Khẩu mang được gieo trồng trên khoảng 12 ha, với gần 56 hộ tham gia; riêng giống Khẩu mang râu có 46 hộ trồng trên 9,5 ha. Nhóm lúa nếp địa phương và Nếp hái có diện tích khoảng 8 ha, tập trung tại hai thôn Ma Lé và Tắc Tằng.

Điểm đáng chú ý là giá trị kinh tế của các giống lúa này. Gạo Khẩu mang có giá khoảng 40.000 - 50.000 đồng/kg; gạo nếp địa phương khoảng 60.000 đồng/kg; Nếp hái khoảng 75.000 - 80.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với gạo thông thường.

Về năng suất, lúa Khẩu mang đạt khoảng 55 tạ/ha, tương đương 35 tạ gạo sau xay xát. Nếp địa phương đạt khoảng 35 tạ lúa/ha, cho 22 tạ gạo; Nếp hái đạt khoảng 30 tạ lúa/ha, cho 18 tạ gạo. Với mức giá hiện nay, mỗi héc-ta Khẩu mang có thể cho giá trị khoảng 140 - 175 triệu đồng tiền gạo; mỗi héc-ta Nếp hái khoảng 135 - 144 triệu đồng. Đây là nguồn thu đáng kể với đồng bào vùng cao, dù hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chi phí sản xuất, chất lượng gạo và khả năng tiêu thụ.

Tại thôn Ma Lé, ông Hoàng Văn Thông, Trưởng thôn cho biết năm nay toàn thôn trồng 20 ha lúa, trong đó có 8 ha Nếp hái. Theo ông Thông, bà con mong muốn các giống lúa truyền thống được hỗ trợ tốt hơn về kỹ thuật và đầu ra. Khi chất lượng ổn định, có đơn vị thu mua và giá bán phù hợp, người dân sẽ yên tâm giữ giống quý, nâng cao thu nhập từ đồng ruộng.

Cùng chung mong muốn, chị Vàng Mẩy Phấy - người trực tiếp trồng Nếp hái và Khẩu mang tại thôn Ma Lé cũng kỳ vọng việc hỗ trợ sản xuất được duy trì thường xuyên, giúp bà con nâng cao kỹ thuật, giữ nguồn giống tốt và tiêu thụ thuận lợi hơn. Với người trồng lúa vùng cao, đầu ra ổn định có ý nghĩa quyết định.

Để duy trì và phát triển vùng lúa đặc sản, xã Lũng Cú không chỉ vận động người dân giữ giống mà còn hỗ trợ đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật và từng bước tổ chức sản xuất tập trung. Năm 2026, địa phương bố trí 33,8 triệu đồng hỗ trợ mô hình sản xuất lúa đặc sản. Ngân sách hỗ trợ 100% kinh phí mua giống, vôi bột xử lý đất, xét nghiệm các chỉ tiêu lý, hóa của đất và nước, kiểm nghiệm chất lượng hạt gạo; người dân đối ứng phân bón và công lao động.

Theo ông Bùi Tiến Dũng, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Lũng Cú, hỗ trợ vật tư phải đi đôi với hướng dẫn trực tiếp để người dân sử dụng đúng cách, áp dụng kỹ thuật phù hợp. Thực tế sản xuất cho thấy một số hộ còn gieo mạ quá tuổi, thời gian mạ kéo dài 33 - 45 ngày; bón phân chưa cân đối, chủ yếu dùng đạm, chưa chú trọng lân và kali. Điều kiện thủy lợi hạn chế, nguồn nước phụ thuộc nhiều vào tự nhiên cũng ảnh hưởng đến khả năng chủ động mùa vụ.

Vì vậy, cán bộ chuyên môn cần hướng dẫn bà con từ khâu chuẩn bị đất, sử dụng vôi bột đến chọn giống, gieo cấy, bón phân và chăm sóc.

Một vấn đề khác là nguy cơ lẫn giống, thoái hóa giống do chưa được phục tráng định kỳ. Với các giống lúa đặc sản, chất lượng không ổn định sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc xây dựng thương hiệu. Do đó, công tác tuyển chọn, duy trì dòng giống thuần cần có sự phối hợp giữa người dân, cơ quan chuyên môn và đơn vị nghiên cứu.

Liên kết để có đầu ra ổn định

Trao đổi với Báo Công Thương, ông Ma Doãn Khánh, Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú cho biết, phát triển lúa đặc sản phải gắn với tổ chức lại sản xuất và tìm đầu ra ngay từ đầu vụ, thay vì chỉ tập trung vào khâu gieo trồng. Theo định hướng của xã, liên kết giữa Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học và doanh nghiệp là giải pháp then chốt. Trong đó, chính quyền hỗ trợ tổ chức sản xuất, kết nối nguồn lực; cơ quan chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật; người dân trực tiếp canh tác; hợp tác xã, doanh nghiệp tham gia thu mua, chế biến, phân phối.

Đáng chú ý, Hợp tác xã Nông nghiệp Phát triển Lũng Cú đã tham gia liên kết bao tiêu sản phẩm, trở thành đầu mối kết nối các hộ trồng lúa với thị trường. Để liên kết bền vững, các bên cần thống nhất cụ thể về sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, phương thức thu mua và trách nhiệm thực hiện. Khi người dân sản xuất có định hướng, hợp tác xã chủ động đầu ra, việc mở rộng vùng trồng sẽ có cơ sở, tránh tình trạng sản xuất vượt nhu cầu thị trường.

Cùng thông tin về vấn đề này, ông Dương Ngọc Đức, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Lũng Cú cũng chia sẻ, phát triển các giống lúa đặc sản là một trong những hướng đột phá nhằm cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030, gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

"Phát triển các giống gạo đặc sản như Khẩu mang, Nếp hái phải gắn với nâng cao thu nhập cho người dân, bảo đảm an ninh lương thực tại chỗ và gìn giữ nguồn giống bản địa", ông Dương Ngọc Đức nhấn mạnh và cho biết, nhiệm vụ đặt ra trong giai đoạn tới là từng bước hoàn thiện nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và các điều kiện để phát triển sản phẩm theo Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP).

Cũng theo Bí thư Dương Ngọc Đức, giai đoạn 2027 - 2030, Lũng Cú phấn đấu duy trì khoảng 20 ha lúa Khẩu mang và 12 - 15 ha Nếp hái, nếp địa phương mỗi năm; xây dựng vùng sản xuất tập trung tại những khu vực có lợi thế về đất đai, nguồn nước; tăng cường phục tráng giống, tập huấn kỹ thuật, cải thiện khâu thu hoạch, bảo quản và chế biến. Địa phương cũng định hướng huy động nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, vốn sự nghiệp nông nghiệp và xã hội hóa; phát triển hợp tác xã chuyên canh, nhóm hộ cùng sở thích, thu hút doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị.

Đáng chú ý, Bí thư xã Dương Ngọc Đức cho rằng, lợi thế du lịch của vùng đất địa đầu Tổ quốc cũng mở ra cơ hội đưa gạo đặc sản đến gần du khách qua các cửa hàng nông sản, cơ sở lưu trú, nhà hàng. Để khai thác hiệu quả thị trường này, sản phẩm cần có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng ổn định, bảo đảm an toàn thực phẩm và khả năng cung ứng.

Từ những thửa ruộng nơi cực Bắc, Khẩu mang, Nếp hái đang được phát triển theo hướng bài bản: bảo tồn giống quý, nâng cao kỹ thuật, tổ chức vùng trồng và kết nối tiêu thụ. Khi các khâu được triển khai đồng bộ, hạt gạo đặc sản không chỉ giúp đồng bào dân tộc vùng cao cải thiện sinh kế, mà còn trở thành sản phẩm hàng hóa mang dấu ấn riêng của Lũng Cú.

Vừa qua, ngày 15/10/2026, xã Lũng Cú tổ chức Hội nghị đầu bờ đánh giá sản xuất lúa Khẩu mang, Nếp hái năm 2026. Đây là lần đầu địa phương tổ chức hội nghị theo hình thức này, nhằm đánh giá kết quả canh tác, trao đổi kinh nghiệm và xác định giải pháp phát triển vùng nguyên liệu, gắn sản xuất với tiêu thụ thông qua Hợp tác xã Nông nghiệp Phát triển Lũng Cú.