EU, thị trường nhỏ về tỷ trọng, lớn về tiêu chuẩn
Tháng 1/2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam ước đạt gần 6,51 tỷ USD, tăng 29,5% so với cùng kỳ năm trước. Riêng gỗ và lâm sản đạt 1,72 tỷ USD, tăng 13%. Trong đó, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 1,6 tỷ USD, tăng 12,1%.
Tỷ trọng xuất khẩu trực tiếp sang EU chỉ dao động khoảng 4,8 – 5,2%. Ảnh minh họa
Năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 17,2 tỷ USD, mức cao nhất từ trước đến nay. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 55% thị phần; tiếp đến là Nhật Bản (12,5%) và Trung Quốc (12,1%). Trong nhóm 15 thị trường xuất khẩu chủ lực, Hà Lan ghi nhận mức tăng mạnh nhất (32,3%).
Dù tỷ trọng xuất khẩu trực tiếp sang EU chỉ dao động khoảng 4,8 – 5,2%, song Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết, đơn hàng từ châu Âu đang phục hồi tích cực từ đầu năm 2026, đặc biệt với nhóm đồ gỗ chế biến sâu và nội thất cao cấp.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Trương Tất Đơ, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, không nên nhìn EU chỉ dưới góc độ thị phần. Đây là “thị trường tiêu chuẩn”. Khi đáp ứng được yêu cầu của thị trường EU, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn khi tiếp cận các thị trường cao cấp khác bởi đây là chuẩn mực tham chiếu về phát triển bền vững và minh bạch chuỗi cung ứng.
Quy định chống mất rừng của EU (EUDR) được ban hành nhằm ngăn chặn sản phẩm liên quan đến mất rừng hoặc suy thoái rừng lưu thông tại thị trường này. Theo lộ trình mới nhất, từ ngày 30/12/2026, các doanh nghiệp lớn tại EU phải tuân thủ; doanh nghiệp vừa và nhỏ áp dụng từ ngày 30/6/2027.
Điểm cần làm rõ là nghĩa vụ pháp lý trực tiếp thuộc về nhà nhập khẩu EU. Tuy nhiên, để đối tác hoàn thành nghĩa vụ thẩm định (due diligence), doanh nghiệp Việt Nam bắt buộc phải cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin về nguồn gốc sản phẩm.
Mốc “cắt” quan trọng của EUDR là ngày 31/12/2020. Sản phẩm chỉ được phép lưu hành tại EU nếu chứng minh không liên quan đến mất rừng hoặc suy thoái rừng sau thời điểm này. Đây là yêu cầu mang tính ràng buộc, không có ngoại lệ.
Bên cạnh tiêu chí “không gây mất rừng”, EUDR còn yêu cầu bảo đảm tính hợp pháp theo pháp luật quốc gia sản xuất, bao gồm pháp luật về đất đai, môi trường, lao động và quyền con người.
Đối với ngành gỗ, việc tuân thủ pháp luật không phải là mới do Việt Nam đã triển khai VPA/FLEGT và Hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp (VNTLAS). Tuy nhiên, yêu cầu truy xuất nguồn gốc theo chuẩn EUDR – đặc biệt là cung cấp tọa độ địa lý vùng sản xuất – là điểm mới mang tính kỹ thuật cao.
Cụ thể, doanh nghiệp phải cung cấp tọa độ địa lý chính xác của lô đất sản xuất nguyên liệu. Với diện tích từ 4 ha trở lên, bắt buộc xác định ranh giới đa giác (polygon) khép kín. Dữ liệu này sẽ được EU đối chiếu với hệ thống bản đồ vệ tinh tại thời điểm 31/12/2020 để kiểm tra nguy cơ mất rừng.
Theo TS. Trương Tất Đơ, EUDR không dừng ở hồ sơ giấy tờ mà chuyển sang kiểm soát bằng dữ liệu không gian và công nghệ viễn thám. Việc khai báo thiếu chính xác hoặc không trung thực sẽ dễ dàng bị phát hiện khi đối chiếu trên hệ thống độc lập của EU.
Tuân thủ toàn chuỗi, không chỉ ở vùng trồng
Một điểm dễ bị hiểu sai là phạm vi áp dụng của EUDR. Theo TS. Trương Tất Đơ, quy định này không chỉ kiểm soát tại vùng nguyên liệu, mà bao trùm toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khai thác, vận chuyển, chế biến đến xuất khẩu. Nếu ở bất kỳ khâu nào xảy ra hành vi vi phạm pháp luật hoặc gây mất rừng sau mốc 31/12/2020, sản phẩm đều không đáp ứng yêu cầu.
Chẳng hạn, vùng trồng ban đầu hợp lệ nhưng trong quá trình khai thác, doanh nghiệp mở đường xâm lấn rừng tự nhiên; hoặc xây dựng nhà máy trên diện tích đất chưa hoàn thiện pháp lý – những hành vi này đều có thể khiến chuỗi không còn được coi là hợp pháp theo chuẩn EUDR.
Ngoài ra, chứng chỉ rừng (FSC, PEFC…) dù là lợi thế quan trọng, song không thể thay thế nghĩa vụ pháp lý theo EUDR. Đây là quy định bắt buộc của EU, trong khi chứng chỉ là cơ chế tự nguyện.
Việt Nam hiện được EU xếp vào nhóm rủi ro thấp, mức phân loại giúp giảm đáng kể tần suất và chi phí kiểm tra. Kết quả này phản ánh nỗ lực của Chính phủ trong minh bạch hóa dữ liệu và quản lý rừng bền vững. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ được duy trì khi doanh nghiệp tuân thủ nghiêm túc.
Ngay sau khi EU ban hành quy định này, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Nghị quyết 88/NĐ-CP ngày 08/6/2023 và các văn bản chỉ đạo triển khai, trong đó giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp các cơ quan liên quan xây dựng kế hoạch hành động thích ứng với quy định EUDR. Đến thời điểm này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng khung giải pháp gồm hoàn thiện cơ chế, hướng dẫn kỹ thuật, số hóa dữ liệu, tăng cường truyền thông và huy động nguồn lực.
Đáng chú ý, ngành lâm nghiệp Việt Nam đã dừng khai thác gỗ rừng tự nhiên từ năm 2014 và đóng cửa rừng tự nhiên từ năm 2016. Diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý bền vững tăng nhanh những năm gần đây, tạo nền tảng thuận lợi cho việc thích ứng EUDR.
Tuy nhiên, thách thức lớn vẫn nằm ở sự phức tạp của chuỗi cung ứng gỗ với nhiều tầng nấc trung gian. Nguy cơ phối trộn nguyên liệu, sai lệch dữ liệu tọa độ hoặc chồng lấn bản đồ có thể phát sinh nếu thiếu hệ thống quản trị đồng bộ.
Theo cơ quan chuyên môn, giải pháp căn cơ là xây dựng nền tảng tích hợp dữ liệu không gian, chồng ghép bản đồ ranh giới rừng tại mốc 31/12/2020 với bản đồ vùng nguyên liệu, qua đó phân loại khu vực rủi ro và kiểm soát từ đầu vào.
Trong bối cảnh dữ liệu vệ tinh ngày càng công khai và chính xác, việc “né tránh” là không khả thi. Con đường duy nhất là kê khai trung thực, chuẩn hóa dữ liệu và quản trị chuỗi cung ứng theo chuẩn quốc tế.
Về dài hạn, EUDR không chỉ là yêu cầu thương mại, mà là động lực thúc đẩy chuyển đổi số, minh bạch hóa và phát triển bền vững ngành gỗ Việt Nam. Khi đáp ứng được chuẩn mực cao của EU, ngành gỗ không chỉ giữ vững thị phần tại châu Âu, mà còn nâng cao vị thế trên toàn bộ thị trường toàn cầu.
Quy định chống mất rừng (EUDR) với yêu cầu truy xuất nguồn gốc đến từng tọa độ địa lý đang đặt ra chuẩn mực mới, buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng minh bạch và bền vững.
