Giá xăng dầu giảm và phép thử cho thị trường tự quyết giá

Nhiều người lo rằng khi Nhà nước thôi công bố giá cơ sở xăng dầu, doanh nghiệp sẽ tranh thủ đẩy giá lên. Thực tế những ngày giữa tháng 10/2026 diễn ra theo chiều ngược lại. Ngay trong kỳ điều hành 15h00 ngày 15/10/2026, hai doanh nghiệp lớn nhất thị trường tự công bố bán thấp hơn mức giá tối đa mà liên Bộ Công Thương, Tài chính công bố.

Petrolimex quyết định bán thấp hơn 300 đồng/lít, kg trên toàn hệ thống, áp dụng tối thiểu tới ngày 29/10/2026. Theo thông cáo của Tập đoàn, mức giảm này "tương ứng với khoản lợi nhuận định mức tối đa được tính trong giá cơ sở xăng dầu". Vài giờ sau, Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL) công bố giảm 350 đồng/lít xăng E10RON95-III, E5RON92 và dầu diesel tại 1.100 cửa hàng, từ 0h00 ngày 16/10 tới 15h00 ngày 22/10/2026.

Hai quyết định ấy rơi đúng vào lúc Bộ Công Thương gửi Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu sau 14 lần chỉnh sửa (Dự thảo 14) đi lấy ý kiến bằng Công văn 8389 ngày 13/10/2026, với thay đổi lớn nhất là trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp. Thị trường đã tự làm một phép thử trước khi "luật chơi" mới có hiệu lực.

300 đồng nói gì về sức cạnh tranh?

Con số đắt nhất của kỳ điều hành ngày 15/10 nằm ở dầu diesel. Theo điều hành, giá diesel 0,05S chỉ giảm 22 đồng/lít, còn 29.106 đồng/lít. Petrolimex giảm thêm 300 đồng, tức phần doanh nghiệp tự giảm lớn gấp 13,64 lần phần giảm theo cơ chế. Với xăng E5RON92, tổng mức giảm tại cây xăng Petrolimex là 1.032 đồng/lít; với E10RON95-III là 1.525 đồng/lít.

Sau quyết định ấy, phản ứng dây chuyền đến nhanh. Báo chí ghi nhận Công ty Thương mại xuất nhập khẩu Thanh Lễ cũng giảm mức tương tự, còn một số thương nhân cho biết mức chênh 300 đồng "buộc các cửa hàng phải tính toán để bán giá tốt thu hút khách hàng". PVOIL ban đầu niêm yết sát giá trần, chỉ thấp hơn 1 tới 9 đồng/lít, sau 15h mới chuyển sang giảm 350 đồng/lít, áp dụng từ 0h ngày 16/10. Doanh nghiệp chiếm khoảng 50% thị phần nội địa vừa đổi giá, đối thủ phải bám theo chỉ trong vài giờ. Đó là phản xạ của một thị trường có cạnh tranh thật.

Phép thử cũng đặt ra một câu hỏi cho người làm chính sách. Nếu doanh nghiệp đầu ngành sẵn sàng bỏ trọn phần lợi nhuận định mức tối đa trong 14 ngày, thì mức chi phí và lợi nhuận định mức áp chung cho mọi thương nhân đang rộng tới đâu so với chi phí của doanh nghiệp vận hành hiệu quả. Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định kinh doanh xăng dầu trả lời một phần: chi phí kinh doanh định mức được điều chỉnh hằng năm theo CPI. Ba năm một lần, Bộ Công Thương rà soát lại trên cơ sở báo cáo kiểm toán độc lập, còn lợi nhuận do doanh nghiệp quyết định.

Từ giá cơ sở sang luật chơi

Đổi mới cơ chế giá xăng dầu không phải sáng kiến riêng của một bộ. Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đã chỉ rõ hạn chế: "chính sách giá năng lượng còn bất cập, chưa thực sự phù hợp với cơ chế thị trường". Nghị quyết đặt yêu cầu "xây dựng thị trường năng lượng đồng bộ, cạnh tranh, minh bạch, đa dạng hoá hình thức sở hữu và phương thức kinh doanh; áp dụng giá thị trường đối với mọi loại hình năng lượng, không bù chéo giữa các nhóm khách hàng".

Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025, triển khai công tác năm 2026 của Chính phủ và chính quyền địa phương ngày 8/1/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu "tôn trọng đầy đủ các quy luật của kinh tế thị trường cạnh tranh, quy luật cung - cầu, quy luật giá cả", điều hành "kỹ trị dựa trên nguyên tắc thị trường, tránh lạm dụng biện pháp hành chính".

Với riêng xăng dầu, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng chủ trì cuộc làm việc ngày 11/9/2026 về cơ cấu lại hệ thống phân phối và kết luận: "Tinh thần chung, mục tiêu cuối cùng là phải xây dựng được một hệ thống ít khâu trung gian hơn, minh bạch hơn, cạnh tranh hơn, bảo đảm nguồn cung tốt hơn trong mọi tình huống". Thủ tướng thống nhất đổi mới cơ chế điều hành giá theo nguyên tắc thị trường có sự quản lý, điều tiết của Nhà nước, nhất là khi có biến động.

Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định kinh doanh xăng dầu được Bộ Công Thương xây dựng sau 14 lần đã cụ thể hoá các định hướng ấy thành quy định. Nhà nước không công bố giá cơ sở định kỳ. Thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống tự quyết định, kê khai giá, công bố giá mới chậm nhất 30 phút trước thời điểm có hiệu lực. Cửa hàng không được tăng giá trước giờ hiệu lực, không được trì hoãn giảm giá. Quỹ bình ổn giá xăng dầu chấm dứt trích lập, chi sử dụng từ ngày 1/1/2027.

Tại Hội nghị lấy ý kiến rộng rãi Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu cuối tháng 9 vừa qua, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước Trần Hữu Linh thẳng thắn, khi trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp, chúng ta phải chấp nhận mỗi cây xăng có thể một giá. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn đặt giới hạn cho cải cách: đổi mới cơ chế quản lý "phải luôn đi cùng với yêu cầu bảo đảm nguồn cung, duy trì hệ thống phân phối và khả năng ứng phó trong các tình huống bất thường".

Thực tế, khi trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp, Nhà nước không rút lui khỏi thị trường mà đổi vai, từ người định giá sang người giữ luật. Dự thảo quy định bình ổn khi giá tăng hoặc giảm liên tục 1 tới 4 tuần, hoặc biến động cộng dồn 15% tới 20% trong thời gian ngắn. Khi từ hai thương nhân đầu mối trở lên có thị phần kết hợp từ 30% có hành vi thông đồng không xuất phát từ biến động của yếu tố hình thành giá, quy trình điều tra hạn chế cạnh tranh được kích hoạt.

Thế giới đã đi con đường này thế nào?

Trong 8 khu vực thị trường bài này khảo sát, năm nơi (Đức, Tây Úc, Hàn Quốc, Philippines, Nhật Bản) để doanh nghiệp tự định giá bán lẻ xăng dầu trong điều kiện bình thường. Điểm khác nhau giữa họ không nằm ở chỗ ai quyết giá, mà ở công cụ Nhà nước giữ trong tay.

Đức chọn minh bạch bắt buộc. Từ ngày 1/12/2013, Đơn vị Minh bạch thị trường nhiên liệu (MTS-K) thuộc Cơ quan Chống độc quyền Liên bang vận hành chính thức, buộc các trạm báo mọi thay đổi giá xăng E5, E10 và diesel theo thời gian thực; dự thảo năm 2013 ghi hạn báo trong 5 phút. Theo Bundeskartellamt (Cơ quan Cạnh tranh Liên bang Đức), khi kết thúc ba tháng chạy thử, hơn 14.000 trạm đã báo thay đổi giá về hệ thống. Kinh nghiệm Đức cũng có mặt trái: giới tiêu dùng từng phản ánh có trạm báo giảm giá chỉ trong vài phút rồi tăng lại, khiến dữ liệu khó dùng.

Bang Tây Úc chọn khoá giá. Theo chương trình FuelWatch, mọi cửa hàng phải báo giá ngày hôm sau trước 14h, giá được công khai lúc 14h30 rồi giữ nguyên 24 giờ từ 6h sáng hôm sau. Người mua biết trước giá, cửa hàng không thể đổi giá theo giờ.

Hàn Quốc cho thấy thị trường tự do vẫn cần công cụ khẩn cấp. Năm 2026, khi giá dầu tăng vọt vì xung đột Trung Đông, Chính phủ nước này áp trần giá bán buôn, tới lần thứ 10 vẫn giữ 1.784 won/lít xăng, đồng thời giảm thuế 15% với xăng, 25% với diesel. Trung Quốc giữ cơ chế điều chỉnh theo công thức 10 ngày làm việc, kèm ngưỡng trần 130 USD/thùng và ngưỡng sàn 40 USD/thùng. Philippines tự do hoá hạ nguồn từ năm 1998 bằng Luật RA 8479, với mục tiêu ghi ngay ở Điều 2 là bảo đảm "một thị trường cạnh tranh thực sự trong chế độ giá công bằng".

“Quanh tôi” là hạ tầng thông tin của cạnh tranh

Thị trường tự quyết giá chỉ có lợi cho người tiêu dùng khi người tiêu dùng biết giá. Nhà kinh tế học Friedrich Hayek viết năm 1945 rằng phải nhìn hệ thống giá "as such a mechanism for communicating information" (như một cơ chế truyền thông tin). Mỗi cây xăng một giá mà người mua không so được thì cạnh tranh chỉ diễn ra trên giấy.

Bộ Công Thương đã đi trước một bước. Từ ngày 1/6/2026, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đưa ứng dụng "Quanh tôi" vào vận hành trên App Store và Google Play. Ứng dụng có bản đồ số, cho người dùng lọc cửa hàng theo loại xăng E5, E10, tìm nơi gần nhất, nơi rẻ nhất, xem tình trạng hoạt động. Người dân gửi được phản ánh kèm hình ảnh về bán sai giá niêm yết, đóng cửa găm hàng, hạn chế lượng bán, không xuất hoá đơn hay chất lượng nhiên liệu. Ngay trong kỳ giảm giá 15/10, Cục hướng dẫn người dân dùng "Quanh tôi" để tìm cửa hàng Petrolimex có giá thấp hơn.

Đặt cạnh MTS-K của Đức hay FuelWatch của Tây Úc, "Quanh tôi" có cùng chức năng cốt lõi là đưa giá tới tay người mua. Theo kế hoạch đã công bố, ứng dụng sẽ có thêm cảnh báo bất thường về giá bán, tồn kho, dự báo cung cầu. Khi Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định kinh doanh xăng dầu buộc doanh nghiệp kết nối dữ liệu kê khai giá với cơ quan quản lý, việc nối dữ liệu ấy thẳng vào "Quanh tôi" sẽ biến ứng dụng từ công cụ tra cứu thành bảng giá thời gian thực của hơn 17.000 cửa hàng xăng dầu cả nước. Bài học Đức cho thấy cần thêm quy định về thời gian tối thiểu giữ một mức giá, để dữ liệu không bị nhiễu bởi các đợt giảm giá chớp nhoáng.

Cơ chế nào cho vùng sâu vùng xa?

Phép thử ngày 15/10 cũng để lộ một khoảng cách. Ngay trên bảng giá Petrolimex, giá vùng 2, tức địa bàn xa cảng, kho, cao hơn vùng 1 từ 530 - 600 đồng/lít. Xăng E5RON92 vùng 1 là 26.670 đồng/lít, vùng 2 là 27.200 đồng/lít. Mức chênh xấp xỉ 2% ấy lớn gần gấp đôi khoản 300 đồng vừa giảm. Vấn đề này cũng được Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định kinh doanh xăng dầu quan tâm khi nêu rõ: tiếp tục cho phép giá ở địa bàn xa cảng, kho cao hơn nhưng không vượt 2% so với giá doanh nghiệp công bố cùng thời điểm.

Cục trưởng Trần Hữu Linh thừa nhận cơ chế mới có thể tạo chênh lệch giá giữa các khu vực, nhất là nơi có ít doanh nghiệp hoặc ít cửa hàng. Ở những nơi ấy, ứng dụng so giá ít tác dụng, vì quanh người dùng có khi chỉ có một cây xăng. Cạnh tranh cần số đông người bán; vùng xa lại thiếu đúng thứ đó.

Nhật Bản là lời cảnh báo rõ nhất. Theo Cục Tài nguyên và Năng lượng thuộc Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp, số trạm xăng cả nước giảm từ 60.421 cuối năm tài khoá 1994 còn 27.009 cuối năm tài khoá 2024, tức mất 55,3%. Tới cuối năm tài khoá 2024, 381 trên 1.718 đơn vị hành chính cấp cơ sở, bằng 22,2%, chỉ còn từ ba trạm trở xuống; 11 nơi không còn trạm nào. Nhật phải dựng cả một chính sách riêng cho "vùng thưa trạm": hỗ trợ phối hợp giữa chính quyền và doanh nghiệp, cấp nhiên liệu lưu động, luân phiên ngày nghỉ.

Các nước Đông Nam Á chọn hỗ trợ có địa chỉ thay cho bình ổn đại trà. Indonesia áp chính sách một giá nhiên liệu cho vùng biên giới, hải đảo, kém phát triển; năm 2024 nước này đặt mục tiêu 71 điểm phân phối một giá, tới tháng 9/2024 đã xong 40 điểm. Malaysia chuyển sang trợ giá RON95 có mục tiêu qua chương trình BUDI95, hạn mức 200 lít/tháng cho công dân…

Nghị quyết 70-NQ/TW đã yêu cầu quy hoạch năng lượng phân phối hài hoà cho các vùng miền, trong đó có vùng sâu, vùng xa, đồng thời đặt mục tiêu dự trữ xăng dầu khoảng 90 ngày nhập ròng vào năm 2030. Phát biểu tại Quốc hội ngày 10/4/2026, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng khẳng định bảo đảm an ninh năng lượng là mục tiêu số một; nhờ các kịch bản ứng phó, dự trữ đã được nâng từ 15 lên khoảng 26 ngày. Với vùng xa, an ninh năng lượng được đo bằng việc người dân có mua được xăng gần nhà hay không, chứ không bằng giá bình quân cả nước.

Từ kinh nghiệm quốc tế, chính sách cho vùng sâu, vùng xa nên bắt đầu từ nghĩa vụ cung ứng: quyền làm thương nhân đầu mối gắn với trách nhiệm duy trì điểm bán ở địa bàn ít lãi, như dự thảo đã gắn điều kiện 40 cửa hàng thuộc sở hữu với trách nhiệm cung ứng. Tiếp đó là hỗ trợ có địa chỉ, dùng ngân sách bù một phần chi phí vận chuyển tới vùng 2 thay cho quỹ bình ổn chi đều cho mọi người mua. Nền của cả hai là dữ liệu: chính bản đồ "Quanh tôi" có thể đánh dấu các xã thưa cửa hàng, giúp cơ quan quản lý theo dõi giá vùng xa sát như vùng đô thị.

Bài học quản trị từ một phép thử

Thị trường trả lời nhanh hơn văn bản. Chỉ trong vài giờ của ngày 15/10, doanh nghiệp đầu ngành giảm giá, đối thủ bám theo, cơ quan quản lý hướng người dân tới ứng dụng so giá. Cơ chế tự quyết giá có nền để vận hành.

Tự quyết giá cần luật chơi chặt hơn, không lỏng hơn. Công bố trước 30 phút, cấm tăng giá trước giờ, cấm trì hoãn giảm giá, kê khai và kết nối dữ liệu, ngưỡng điều tra thông đồng 30%: Nhà nước buông khâu định giá để siết khâu giám sát.

Minh bạch là hạ tầng. "Quanh tôi" cần trở thành cổng giá chính thức, có dữ liệu thời gian thực, có quy định giữ giá tối thiểu để chống nhiễu.

An ninh năng lượng không giao hết cho thị trường. Winston Churchill, được Daniel Yergin dẫn trên Foreign Affairs năm 2006, từng nói an toàn về dầu mỏ "lie in variety and variety alone" (chỉ nằm ở sự đa dạng). Yergin bổ sung: "a tight market is a market vulnerable to events" (thị trường căng là thị trường dễ tổn thương trước biến cố). Đa dạng nguồn, dự trữ đủ và công cụ khẩn cấp sẵn sàng là điều kiện để giao quyền giá cho doanh nghiệp mà không phải đánh đổi an ninh.

Hỗ trợ đúng người, đúng nơi. Vùng sâu, vùng xa cần chính sách riêng có địa chỉ, không thể trông vào cạnh tranh tự nhiên ở nơi chỉ có một người bán.

Adam Smith viết rằng chúng ta có bữa tối không nhờ lòng tốt của người bán thịt, người nấu bia, người làm bánh, mà nhờ họ quan tâm tới lợi ích của chính mình. Việc của chính sách là thiết kế để lợi ích của doanh nghiệp trùng với lợi ích của người mua, ở thành phố cũng như ở bản xa. Hai mức giảm 300 và 350 đồng cho mỗi lít xăng dầu mới là phép thử đầu tiên; Nghị định mới sẽ trả lời câu hỏi lớn hơn về người dân ở những nơi chưa có đối thủ để so giá.