Xung quanh câu chuyện làm thế nào để sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề bắt nhịp tốt hơn với nhu cầu thị trường dịp Tết, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với họa sĩ Vũ Hy Thiều, Chủ tịch Hội đồng cố vấn Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ Việt Nam.
Tôn trọng truyền thống để không “cào bằng” bản sắc
- Thưa ông, trong quá trình đồng hành cùng các làng nghề, ông từng nhiều lần nhấn mạnh sự khác biệt giữa nghệ sĩ và nghệ nhân. Điều này có ý nghĩa gì trong phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ hiện nay?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều:Nghệ sĩ và nghệ nhân là hai khái niệm khác nhau. Nghệ sĩ thường sáng tác theo cảm hứng cá nhân, đề cao cái tôi sáng tạo. Trong khi đó, nghệ nhân là người gìn giữ và phát triển một dòng nghề mang tính truyền thống, gắn với không gian văn hóa của từng địa phương.
Người dân ngoại thành mua sắm hàng Tết tại Triển lãm các sản phẩm, mẫu thiết kế hàng thủ công mỹ nghệ mới, sáng tạo gắn với các hoạt động phục vụ xuân Bính Ngọ 2026. Ảnh: Nguyễn Hạnh
Mỗi làng nghề đều có bản sắc riêng. Gốm Bát Tràng khác Phù Lãng, gốm miền Trung khác Đồng Nai. Nghề không chỉ là sản phẩm, mà là cả một dòng chảy truyền thống. Nếu áp đặt tư duy sáng tác cá nhân một cách “cào bằng”, rất dễ làm mờ nhạt bản sắc. Trước đây, đã có những giai đoạn, khi một số cơ sở đào tạo mỹ thuật công nghiệp đưa thiết kế xuống làng nghề nhưng thiếu sự thấu hiểu, dẫn tới việc phá vỡ cấu trúc truyền thống. Đó là điều cần tránh.
Phát triển là cần thiết, nhưng phải dựa trên nền tảng truyền thống, không thể tách rời gốc rễ văn hóa của từng vùng.
- Dịp Tết được xem là cao điểm tiêu dùng. Theo ông, đây có phải là cơ hội đặc biệt đối với sản phẩm thủ công mỹ nghệ?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều:Tết là dịp thuận lợi nhất cho thương mại. Người dân chi tiêu nhiều hơn, không chỉ cho nhu cầu thiết yếu mà còn cho trang trí, biếu tặng, cúng lễ. Nếu tinh ý, có thể chia sản phẩm dịp Tết thành hai nhóm lớn.
Thứ nhất là nhóm phục vụ trực tiếp gia đình như đồ bày bàn thờ, vật dụng trang trí nhà cửa, sản phẩm tạo không khí sum họp.
Thứ hai, nhóm quà tặng, đây là một phân khúc rất quan trọng. Tặng quà Tết không đơn thuần là hình thức xã giao. Đó là cách duy trì và thắt chặt quan hệ xã hội, tình cảm gia đình, họ hàng, bạn bè, thậm chí trong các mối quan hệ công việc. Vì vậy, không nên nhìn việc biếu tặng với góc độ tiêu cực. Đây là nét văn hóa.
Chính vì vậy, thủ công mỹ nghệ có lợi thế lớn, bởi sản phẩm mang tính biểu trưng, giá trị tinh thần cao, phù hợp để trở thành quà tặng.
- Theo ông, sản phẩm làng nghề hiện đã đáp ứng tốt vai trò quà tặng Tết chưa?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều: Chưa thật sự ổn. Điểm yếu dễ thấy là bao bì. Trong quà tặng, hình thức nhiều khi quan trọng không kém, thậm chí có lúc còn đắt hơn phần “ruột” bên trong. Người nhận phải cảm nhận được sự trân trọng ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Hiện nay, nhiều sản phẩm vẫn dừng ở mức làm ra để bán, chưa đạt đến chuẩn mực của một món quà. Quà tặng cần được thiết kế tổng thể: từ sản phẩm, bao bì, câu chuyện đi kèm đến thông điệp.
Muốn cải thiện, phải có sự định hướng. Không thể để nghệ nhân tự xoay xở trong phạm vi gia đình. Cần có tư vấn chuyên môn, có những mô hình mẫu để các cơ sở tham khảo và học hỏi.
Quà tặng phải mang “tính cá biệt”
- Theo ông, sản phẩm thủ công mỹ nghệ cần cải tiến ra sao để chạm tới nhu cầu biếu tặng hiện đại?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều: Điều quan trọng nhất là tính cá biệt. Một món quà phải phù hợp với người nhận. Không nhất thiết đắt tiền, nhưng phải đúng sở thích, đúng hoàn cảnh.
Họa sĩ Vũ Hy Thiều, Chủ tịch Hội đồng cố vấn Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Ảnh: N.H
Thủ công mỹ nghệ có lợi thế ở chỗ mỗi sản phẩm đều có câu chuyện riêng. Ví dụ, dịp Tết có thể tặng hộp đựng mứt, đựng bánh làm từ gốm hoặc mây tre đan; cũng có thể tặng tượng trang trí, đèn, vật phẩm phong thủy… Mỗi lần nhìn thấy món quà, người nhận nhớ đến người tặng. Đó mới là giá trị lâu dài.
Nếu làm tốt khâu nghiên cứu thị hiếu, cải tiến thiết kế, nâng cao độ tinh xảo và đầu tư bao bì, thủ công mỹ nghệ hoàn toàn có thể chiếm lĩnh phân khúc quà Tết có giá trị.
- Ông đánh giá thế nào về công tác xúc tiến thương mại hiện nay của các làng nghề dịp Tết?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều:Các hội chợ, triển lãm là nỗ lực đáng ghi nhận. Tuy nhiên, phần tư vấn chuyên môn còn thiếu.
Nghệ nhân khi mang sản phẩm đến trưng bày chủ yếu để giới thiệu tay nghề, nhưng họ cần được góp ý cụ thể: sản phẩm mạnh ở đâu, yếu ở đâu, nên cải tiến thế nào để phù hợp thị trường. Nếu không có phản biện chuyên môn, năm nào sản phẩm cũng lặp lại, thiếu đột phá.
Không thể trách nghệ nhân, bởi họ làm nghề trong điều kiện hạn chế. Vai trò của chuyên gia, hiệp hội, cơ quan quản lý là rất quan trọng để tạo ra bước tiến mới cho sản phẩm.
- Trong quá trình đi thực tế, ông ấn tượng với những làng nghề nào?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều: Ở Hà Nội, tôi đánh giá cao làng mây tre đan Phú Vinh (xã Phú Nghĩa). Không chỉ nghệ nhân lớn tuổi mà cả lớp trẻ đều năng động, sáng tạo ra nhiều kỹ thuật đan mới, tạo giá trị thẩm mỹ cao cho sản phẩm.
Làng điêu khắc, tiện gỗ Nhị Khê (xã Thường Tín) cũng rất đáng chú ý. Nghệ nhân biết khai thác vẻ đẹp tự nhiên của từng loại gỗ, sáng tạo sản phẩm độc đáo như quả mít gỗ, tác phẩm từ gỗ lũa, lá sen cách điệu… Những sản phẩm này cho thấy khi có tư duy sáng tạo gắn với thị trường, làng nghề hoàn toàn có thể tạo sức hút lớn.
- Ông nhìn nhận thế nào về sự thay đổi trong cách đón Tết của người Việt hiện nay?
Họa sĩ Vũ Hy Thiều: Tết xưa chú trọng ăn uống, sum họp nhiều ngày. Nay Tết ngắn hơn, nhiều gia đình chỉ tập trung ngày mùng 1 rồi đi du lịch, vui chơi. Tôi không cho rằng, điều đó làm mai một Tết Việt. Cốt lõi của Tết là sự đoàn tụ. Tụ họp một ngày hay ba ngày không quan trọng bằng chất lượng gắn kết.
Sự thay đổi này còn có mặt tích cực, giảm áp lực cho phụ nữ nội trợ, làm Tết nhẹ nhàng hơn. Khi người ta “chơi Tết” nhiều hơn, nhu cầu trang trí, thưởng lãm, mua sắm quà tặng cũng tăng lên. Đây chính là cơ hội cho thủ công mỹ nghệ.
Nếu biết nắm bắt, sản phẩm làng nghề không chỉ hiện diện trong mâm cỗ mà còn trong không gian sống, trong quà tặng và trong ký ức mỗi gia đình mỗi dịp Xuân về.
Xin cảm ơn ông!
Trong nhịp sống Tết ngày càng hiện đại, khi nhu cầu tiêu dùng chuyển mạnh sang giá trị tinh thần và tính cá biệt hóa, thủ công mỹ nghệ làng nghề hoàn toàn có cơ hội khẳng định vị thế nếu được định hướng đúng và đầu tư bài bản. Tết không chỉ là mùa bán hàng, mà còn là dịp để sản phẩm Việt kể câu chuyện văn hóa, kết nối tình cảm và mở rộng thị trường theo cách bền vững hơn.
