Theo các chuyên gia, Chỉ thị 10/CT-TTg (Chỉ thị 10) của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà đã khẳng định quan điểm xuyên suốt và kiên định của Chính phủ trong việc thực hành tiết kiệm theo chủ trương của Đảng trong mọi lĩnh vực. Điều này càng có ý nghĩa hơn khi Việt Nam và thế giới đối mặt với nhiều rủi ro về năng lượng.
Trong nhiều năm qua, bài toán năng lượng của Việt Nam chủ yếu được tiếp cận theo hướng “đi trước một bước” về nguồn và lưới. Cụ thể, chúng ta “lo” xây dựng các trung tâm điện lực lớn, phát triển truyền tải liên vùng, đảm bảo đủ điện cho tăng trưởng. Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ những giới hạn khi phụ tải tăng nhanh, đặc biệt vào cao điểm nắng nóng cùng với đó thủy điện suy giảm do biến đổi khí hậu trong khi nhiệt điện chịu áp lực về nhiên liệu và các tiêu chuẩn về môi trường, giảm phát thải.
Cán bộ, công nhân viên ngành điện tuyên truyền doanh nghiệp sử dụng điện tiết kiệm. Ảnh: Ngọc Lan
Điểm đột phá lớn nhất của Chỉ thị 10 được các chuyên gia đánh giá đã chuyển tư duy “cung ứng” sang tư duy ‘quản trị hệ thống” khi đặt điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu cùng với tiết kiệm điện như một trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng.
Theo TS. Dư Văn Toán - Viện Khoa học Khí tượng Thủy Văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường): Việc ban hành Chỉ thị 10 không chỉ đơn thuần là một văn bản điều hành kỹ thuật, mà còn là một hiệu lệnh phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy, triết lý quản lý năng lượng tại Việt Nam.
Trong giai đoạn trước, tư duy quản hướng đến xây dựng các đại dự án nguồn điện lớn và truyền tải liên vùng. Sự chậm trễ trong việc ban hành cơ chế cho điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) đã tạo ra tâm lý "chờ đợi" và "xin - cho". Việc quản lý chú trọng vào quy hoạch tập trung khiến lưới điện quốc gia chịu áp lực lớn khi các nguồn điện truyền thống (than, thủy điện) gặp khó khăn.
Chỉ thị 10 đã thúc đẩy ĐMTMN theo hướng tự sản, tự tiêu cho thấy bên cạnh các nhà máy sản xuất điện với chi phí đầu tư lên đến cả nghìn tỷ đồng thì khả năng huy động nguồn lực xã hội thông qua tận dụng diện tích mái nhà sẵn có, giảm bớt áp lực đầu tư hạ tầng truyền tải là một “trụ đỡ” trong góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.
TS. Dư Văn Toán đánh giá cao Chỉ thị 10 trong chuyển đổi tư duy coi điện mặt trời mái nhà cùng với tiết kiệm điện là một trong những trụ cột quan trọng cho an ninh năng lượng quốc gia
Đặc biệt, bên cạnh các giải pháp và mục tiêu tiết kiệm điện đề ra, Chỉ thị 10 đã nhấn mạnh vào việc thiết lập hành lang pháp lý ổn định. Theo đó, Chính phủ tập trung vào việc thực thi tiết kiệm điện một cách thực chất và tạo điều kiện thuận lợi nhất để người dân, doanh nghiệp tự chủ năng lượng mà không cần ngân sách nhà nước phải bao cấp quá nhiều.
Việc ban hành chỉ thị vào cuối tháng 3/2026 ngay trước thềm cao điểm mùa khô cho thấy sự chủ động trong quản trị rủi ro. Tư duy điều hành hiện nay kết hợp chặt chẽ giữa "Tiết kiệm" (Cầu) và "Phát triển ĐMTMN" (Cung tại chỗ), coi đây là hai cánh tay đòn để ổn định hệ thống điện trong bối cảnh biến đổi khí hậu khắc nghiệt.
Sự thay đổi này cũng cho thấy sự thay đổi trong tư duy quản trị năng lượng, bằng cách tập trung vào ĐMTMN tự sản tự tiêu, Chính phủ đang hướng tới một mô hình minh bạch hơn, nơi giá trị gia tăng thuộc về người sử dụng điện cuối cùng, thay vì tập trung vào các dự án cánh đồng điện mặt trời quy mô lớn vốn dễ nảy sinh tiêu cực trong việc phê duyệt bổ sung quy hoạch.
Chỉ thị 10/CT-TTg là lời khẳng định cho một tư duy quản lý thực tế, quyết liệt và hướng tới sự bền vững dài hạn, đó là một chiến lược an ninh năng lượng dựa trên sự tham gia của toàn dân và sự linh hoạt của hệ thống.
TS.Dư Văn Toán đề xuất, điện mặt trời mái nhà hộ gia đình và pin lưu trữ (BESS), điện mặt trời mái nhà tại các nhà xưởng, khu tập thể, khu công nghiệp hay bản làng cũng cần xem xét cho phát triển, theo đó cơ quan quản lý cần kiểm soát bằng cách đăng ký tín chỉ carbon và nên xem xét ủng hộ hình thành các hợp tác xã, cộng đồng sử dụng điện mặt trời mái nhà.
